DIECEZJA WARSZAWSKO-PRASKA
Rozwój sieci parafialnej na terenach dzisiejszej DW-P do roku 1992

Wstęp

Parafia jest i zawsze była zasadniczym miejscem pracy duszpasterskiej Kościoła. Dlatego znajomość dziejów parafii, a także rozwoju sieci parafialnej, przyczynia się niewątpliwie do pogłębienia rozumienia dziejów działalności pastoralnej Kościoła i Jego dziejów.

Rozwój ten można opisywać w różnoraki sposób. Rozsądnym wydaje się badania takie prowadzić w poszczególnych diecezjach. I następnie doprowadzić do zebrania całości materiału dotyczącego wszystkich diecezji – całego Kościoła w Polsce. Dlatego zajmiemy się rozwojem sieci parafialnej na terenach Mazowsza Wschodniego.

Zaznaczyć więc należy, że geograficzno-etnograficzne pojęcie Mazowsza Wschodniego nie pokrywa się dokładnie z terenem Diecezji Warszawsko-Praskiej. Pojęcie Mazowsze Wschodnie jest niezwykle ważne, bo ukazuje podział Mazowsza (poprzez Wisłę), który niewątpliwie istnieje. Na terenie międzyrzecza Bzura – Pilica środkowa mającego najłagodniejszy klimat gleby były najżyźniejsze. Natomiast obszar piaszczystych ziem na wschód od Mławy, Ciechanowa, Różana, Broku i Węgrowa był często porośnięty lasami. Od stuleci istniały duże różnice w rozwoju na niekorzyść obszarów wschodnich. Zróżnicowanie to można niestety obserwować także i w czasach współczesnych. Wspomniane różnice geograficzno-etnograficzne miały niewątpliwy wpływ na rozwój społeczeństwa, także i sieci parafialnej Kościoła.

Wprowadzenie geograficzno-historyczne

Przed przystąpieniem do przedstawienia dziejów administracji kościelnej na terenach Diecezji Warszawsko – Praskiej, utworzonej mocą bulli Totus Tuus Poloniae populus Ojca Św. Jana Pawła II z dnia 25 marca 1992, warto powtórzyć za S. Nowakowskim słowa historyka amerykańskiego Johna Smitha z 1621 r.: „Geografia bez historii wydaje się ciałem bez życia i ruchu. Również i historia bez geografii może być porównana do tułacza bez dachu i Ojczyzny”.

Dlatego też należy opisać środowisko geograficzne tych terenów, które z niewielkim marginesem błędu można zaliczyć do Mazowsza Wschodniego. „Osią, ale i zwornikiem otwartej na wszystkie strony świata Ziemi Mazowieckiej – pisze B. Dymek – był środkowy bieg Wisły, która w tym miejscu płynie dużym łukiem, zmieniając bieg z kierunku północnego na zachodnio–północny. Mazowsze rozciągało się na otwartych przestrzeniach Niziny Północno-Mazowieckiej i Niziny Południowo-Mazowieckiej (zwanej również Środkowo-Mazowiecką), która przechodzi na Wysoczyznę Rawską. Obie te niziny Bugu, Narwi i Wisły łączy Kotlina Warszawska, którą zarastała Puszcza Kampinoska i Puszcza Słupska”.

Interesujące nas tereny porośnięte były puszczami słynącymi bogactwem drzewostanu i zwierzyny. Na wschodzie Mazowsza od stuleci rosły puszcze: Dybła, Zambrowska, Czerwony Bór, a nad rzeką Bug rozciągały się puszcze: Biała, Jadowska i Kamieniecka. Klimat omawianego obszaru był łagodny, kształtowany przede wszystkim przez wiatry zachodnie wiejące znad Atlantyku. Warto podkreślić, że mniej więcej na linii łączącej dzisiejsze Raciąż, Wyszków i Liw przebiegała przez wieki granica klimatyczna między wschodnią a zachodnią Europą.

Stałe zasiedlanie Mazowsza trwało co najmniej od III tysiąclecia przed Chrystusem. Wówczas to zaczęto prowadzić gospodarkę rolniczo – hodowlaną. Oczywistym więc jest, że do tej gospodarki wykorzystywane były tereny najbardziej przydatne. Dlatego osadnictwo miało miejsce w następujących obszarach (tzw. antroporegionach): płocki (Wysoczyzna Płocka i Wysoczyzna Ciechanowska), środkowe dorzecze Narwi (Różan), Mazowsze Zachodnie (dorzecze Bzury, Wysoczyzna Rawska, Kotlina Warszawska) oraz Mazowsze Wschodnie (Wysoczyzna Siedlecka).

Środkowa Wisła była linią graniczną dwóch odrębnych kultur ludowych: na zachód znajdowały się tereny osadnictwa słowiańskiego, na wschód bałtyckiego (wypieranego stopniowo przez Słowian). Stąd niektórzy badacze Mazowsze Zachodnie, zwane też niekiedy Polnym, nazywają Starym Mazowszem; a Mazowsze Wschodnie, zwane Leśnym lub Nowym Mazowszem.

Granice historycznego Mazowsza co najmniej od XIII w. były już niemal ukształtowane. Rozwijało się ono daleko na wschód i południe. B. Dymek w swej cytowanej już pracy pisze, że "granicą międzydzielnicową na prawym brzegu Wisły miało pozostawać bagniste dorzecze Wieprza po stronie małopolskiej. Ważnym grodem tego obszaru było Bródno Stare, a w czasach historycznych Liw. Tylko zachodni brzeg bagnistego Liwca był zasiedlony. Na wschód od tej rzeki rozciągały się pustkowia”.

W czasach piastowskich Mazowsze było północno-wschodnimi peryferiami Polski i broniło jej od Bałtów. Było ono biedniejsze oraz słabiej zorganizowane i zagospodarowane niż Wielkopolska, Kujawy czy Ziemia Chełmińska, podobnie jak Ziemia Łęczycka, Sandomierska czy też Lubelska. Dotyczy to zwłaszcza właśnie Mazowsza Wschodniego.

Z powyższych informacji zdaje się jasno wynikać, że Mazowsze przedzielone Wisłą jest różne w obydwu częściach. Są to zarówno różnice dotyczące uwarunkowań fizjograficznych, klimatycznych, antropo-geograficznych, etnograficznych i w końcu ekonomiczno-gospodarczych. Wszystkie te czynniki – nazwijmy je pozakościelnymi – nie były chyba brane pod uwagę przy podejmowaniu decyzji Stolicy Apostolskiej w sprawie erygowania Diecezji Warszawsko-Praskiej przez wydzielenie jej z dużego obszaru Archidiecezji Warszawskiej. Niewątpliwie jednak są argumentem za utworzeniem odrębnej diecezji na Mazowszu Wschodnim. Zupełnie innym zagadnieniem jest oczywiście określanie siedziby stolicy biskupstwa.

Zanim jednak w początkach XIX w. utworzono Archidiecezję Warszawską interesujące nas tereny Mazowsza w ciągu kolejnych wieków należały do różnych diecezji. Należy więc prześledzić dzieje kościelne tych terenów.

W strukturach diecezjalnych

U zarania chrześcijaństwa w Polsce tereny te były terenami misyjnymi, a dla celów misyjnych utworzono przecież w 968 roku biskupstwo poznańskie. Kiedy w roku 1000 powstała Metropolia Gnieźnieńska, Mazowsze prawobrzeżne należało prawdopodobnie do Gniezna, a ziemie południowe tego regionu należały do Diecezji Poznańskiej.

W roku 1075 utworzona została Diecezja Płocka, nazywana mazowiecką, która wyodrębniona została z Archidiecezji Gnieźnieńskiej. Nowa jednostka administracji kościelnej na północy i wschodzie sięgała do granic osadnictwa i władzy państwowej. Granica z późniejszym archidiakonatem czerskim (warszawskim) po stronie płockiej pozostawiała ziemie lewobrzeżne dolnego Bugu (od Broku po Kamion) i szła dalej Wisłą. Granicę z archidiakonatem warszawskim należącym do Diecezji Poznańskiej ustalono ostatecznie w XIV w. Sto lat wcześniej Płock otrzymał z tego archidiakonatu (wówczas jeszcze czerskiego) terytorium w rejonie Radzymina w widłach rzecznych Wisły, Bugu i Liwca sięgające na południu Okuniewa, Pustelnika i Pniewnika.

Drugą część dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej stanowił wspomniany już archidiakonat zrazu czerski, a potem warszawski. Był on wielką enklawą (nigdzie nie spotykaną) należącą do Diecezji Poznańskiej i znacznie od niej odległą (pod Ciążeniem dzieliło go od granicy około 135 km, a rozciągając się aż do Liwa jego kraniec oddalił się od macierzystej diecezji o dalsze 180 km). Powstanie tego archidiakonatu (czyli jednostki administracyjnej diecezji tworzonej przez kilka dekanatów), jego kształt oraz zależność od Poznania od lat budzi zainteresowanie badaczy. Z braku źródeł wszystkie dotychczasowe odpowiedzi na pytania związane z tymi zagadnieniami obracają się w kręgu spekulacji, przypuszczeń i hipotez. Według Władysława Abrahama archidiakonat czerski utworzony był jako ośrodek misyjny przyznany Diecezji Poznańskiej jako rekompensata za wykrojony z niej obszar nowej Diecezji Lubuskiej. Natomiast Stanisław Łaguna wyraził pogląd, że już w wieku X archidiakonat należał do Diecezji Poznańskiej, a oddzielony został od swej macierzystej diecezji przez utworzenie biskupstwa kruszwickiego, względnie włocławskiego. Inni przypuszczają, że związek archidiakonatu z Diecezją Poznańską ma swój początek w zamieszkach po śmierci Mieszka II (1034) i w tzw. "reakcji pogańskiej”, które spowodowały ucieczkę wielu Wielkopolan z Poznańskiego na spokojne w tym czasie południowe Mazowsze. Terytorium archidiakonatu przynależne było do Poznania aż do roku 1793, czyli do drugiego rozbioru Polski.

Pozostaje zagadnieniem otwartym, dlaczego na tym terenie przez wiele stuleci nie utworzono nowej diecezji. Pierwsze zabiegi w celu erygowania biskupstwa warszawskiego (jeszcze przed inkorporacją Mazowsza do Korony) podjęła w latach 1511-1517 wdowa po Konradzie III Mazowieckim – Anna wywodząca się z rodu Radziwiłłów. Spotkało się to ze sprzeciwem króla Polski Zygmunta Starego. Ponad sto lat później złożony został w Rzymie projekt O. Alberta Polaka franciszkanina w sprawie utworzenia Diecezji Warszawskiej. I ten projekt nie został zrealizowany. Po raz trzeci działania w tym względzie podjęto po drugim rozbiorze Polski, gdy na sejmie grodzieńskim w październiku 1793 zatwierdzono układ rozbiorowy. Poznań bowiem w tym czasie przypadł Prusom, więc z terenów biskupstwa poznańskiego, które zostały przy Polsce (chodzi właśnie o archidiakonat warszawski) planowano utworzyć biskupstwo warszawskie. Co więcej, ponieważ i Gniezno znalazło się pod pruskim panowaniem dotychczasowy Prymas Polski, Abp Michał-Jerzy Poniatowski, z polecenia Stolicy Apostolskiej przejął jurysdykcję nad archidiakonatem warszawskim jako administrator apostolski do czasu powołania nowego biskupstwa.

Jednym z powodów, jakie były przyczyną niepowodzeń utworzenia na Mazowszu biskupstwa warszawskiego przed inkorporacją tej dzielnicy do Korony były z pewnością próby przeciwstawienia się umocnieniu się Księstwa Mazowieckiego. Posiadanie własnego biskupstwa było niewątpliwie przejawem pełniejszego usamodzielnienia się. Inną jest kwestią, że po inkorporacji Mazowsza w 1526, a zwłaszcza w 70 lat później, erygowanie nowego biskupstwa – i do tego w stolicy państwa – byłoby bardzo zasadne.

Struktura ponadparafialna do roku 1992

Przez całe stulecia obszar dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej należał więc do dwóch diecezji: Płockiej i Poznańskiej.

Jednostką ponadparafialną pierwszego szczebla nadrzędności jest dekanat. W jego skład wchodzi zazwyczaj kilka parafii nadzorowanych przez dziekana. Pojęcie dekanatu jest starsze od chrześcijaństwa. Swymi początkami sięga starożytnego Rzymu, gdzie był najmniejszą jednostką legionu wojskowego liczącą 10 żołnierzy, na których czele stał dziekan (decanus). W epoce karolińskiej i w średniowieczu pojęcie dekanatu w Kościele odnosiło się do grupy 10 zakonników albo do kapituły kanoników. Dekanat jako określenie części diecezji pojawiło się w VII w. na terenie dzisiejszej Francji. W Europie Zachodniej uformowanie dekanatu przypada na IX-XI wiek. Na ziemiach polskich organizacja dekanatu powstała w 2 poł. XII w., a jej upowszechnianie przypadło na XIII i XIV w.

Pod koniec średniowiecza rola dekanatów zmalała. W XVI w. nastąpiło w Polsce wzmocnienie organizacji dekanalnej, a gdy pod koniec XVIII w. zanikł podział diecezji na archidiakonaty, dziekani stojący na czele dekanatów byli pośrednikami między biskupami (i władzami centralnymi) a duchowieństwem parafialnym i wiernymi.

W czasach nowożytnych utrzymywał się w Diecezji Płockiej podział na trzy archidiakonaty mające jeszcze średniowieczną metrykę: chodzi tu o archidiakonaty Dobrzyń, Płock, Pułtusk. Zmieniła się jednak sieć dekanatów.

U kresu I Rzeczypospolitej, a dokładnie w roku 1772, archidiakonat pułtuski, bo ten obejmował interesujące nas tereny, składał się z jedenastu dekanatów. Sieć dekanalna archidiakonatu była zorganizowana w następujący sposób: Andrzejewo, Kamieńczyk, Łomża, Maków, Ostrów, Pułtusk, Radzymin, Stanisławów, Wąsosz, Wizna i Wyszków.

Z ówczesnych osiemnastowiecznych dekanatów na obszarze dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej znajdowały się w części lub w całości:

Dekanat Kamieńczyk, w skład którego u kresu I Rzeczypospolitej wchodziły parafie: Brańszczyk, Jadów, Kamień (dziś Kamieńczyk), Kamienna, Korytnica, Niegów, Postoliska, Sadowne, Stoczek i Sulejów.

Dekanat Radzymin z parafiami: Chotomów, Dąbrówka, Nieporęt, Okunin, Radzymin, Skaryszew, Tarchomin, Wieliszew.

Dekanat Stanisławów z parafiami: Cygów (obecnie Poświętne), Dobre, Klembów, Kobyłka, Okuniew, Pniewnik, Pustelnik i Stanisławów.

Z kolei archidiakonat warszawski, będący częścią składową Diecezji Poznańskiej, w roku 1772 składał się z następujących dekanatów: Błonie, Garwolin, Gąbin, Grójec, Latowicz, Liw, Mszczonów, Piaseczno, Sochaczew i Warka. Na obszarze obecnej Diecezji Warszawsko-Praskiej znajdowały się następujące dekanaty archidiakonatu warszawskiego z istniejącymi wówczas parafiami (w całości lub w części):

Dekanat Garwoliński z parafiami: Długa Kościelna, Garwolin, Glinianka, Karczew, Kołubiel (dziś Kołbiel), Łaskarzew, Osieck, Siennica, Tarnów, Warszawice, Wiązowna, Wilga i Zerzeń

Dekanat Latowicz z parafiami: Bodrowie(?), Jeruzal, Kiczki, Kuflew, Latowicz, Mistków, Parysów, Seroczyn, Stoczek Łukowski, Wodynie, Zwola i Żeliszew

Dekanat Liw z parafiami: Cegłów, Czerwonka, Grębków, Jakubów, Kałuszyn, Kopcie, Liw, Mińsk Mazowiecki, Niwiski (?), Oleksin, Wierzbno i Wiśniew.

XIX wiek

Kiedy w roku 1798 Stolica Apostolska erygowała Diecezję Warszawską jej terytorium stanowiły te tereny archidiakonatu warszawskiego, które po III rozbiorze Polski weszły w skład państwa pruskiego. I tak obejmowała ona jedynie zachodnią część archidiakonatu, a na prawym brzegu Wisły znalazła się jedynie prastara parafia Zerzeń z dekanatu garwolińskiego. W wyniku traktatu rozbiorowego pozostałe parafie dekanatu garwolińskiego w liczbie 12 znalazły się na terenach zaboru austriackiego. Do Austrii odpadły też dekanaty Latowicz (z 12 parafiami) i Liw (również z 12 parafiami). Parafie te znalazły się na terenie utworzonej w 1805 Diecezji Lubelskiej. Natomiast jeszcze w 1800 przyłączono z Diecezji Płockiej sześć parafii tworząc dekanat praski, do którego należały: Chotomów, Nieporęt, Nowy Dwór Mazowiecki, Praga (dawniej Skaryszew), Tarchomin i Wieliszew (z dekanatu Radzymin).

W tej postaci przetrwała Diecezja Warszawska dobę wojen napoleońskich i czas Księstwa Warszawskiego. Tak też opisuje ją Wykaz duchowieństwa Diecezji Warszawskiej z roku 1816. Odnośnie interesujących nas terenów podana jest wiadomość, że dekanat praski składał się z siedmiu wspomnianych parafii (Chotomów, Nieporęt, Nowy Dwór, Praga, Tarchomin, Wieliszew, Zerzeń) w których pracowało 8 kapłanów na czele z dziekanem Ks. Franciszkiem Wierzchowskim, proboszczem z Zerznia. Taki sam wykaz mamy za rok 1819.

Po wymienieniu ośmiu dekanatów (w tym dekanatu praskiego) dodana jest informacja: Kościoły parafialne i inne 158 zgodnie z bullą Ojca Św. Piusa do Archidiecezji dołączone.

I. Z Diecezji Płockiej – kościołów 6

Dekanat gostyński z parafiami: Dobrzykowo, Gostynin, Mnich, Radziwie, Sokołów, Solec.

II. Z Diecezji Lubelskiej – kościołów 34

Dekanat garwoliński z parafiami: Długa Kościelna, Glinianka, Karczew, Kołbiel, Siennica, Wiązowna.

Dekanat latowicki z parafiami: Dąbrówka, Jadów, Jeruzal, Kamienna, Kiczki, Kuflew, Latowicz, Niegów, Postoliska, Sulejów.

Dekanat liwski z parafiami: Cegłów, Czerwonka, Jakubów, Kałuszyn, Mińsk, Oleksin, Wierzbno, Wiśniew.

Dekanat okuniewski z parafiami: Cygów, Dobre, Klembów, Kobyłka, Okuniew, Pniewnik, Pustelnik, Radzymin, Stanisławów.

Interesujące jest, że w wykazie parafii dołączonych z Diecezji Lubelskiej brak jest parafii Kamieńczyk, co wymaga wyjaśnienia. Opuszczenie jej w wykazie może być zwykłą pomyłką wydawcy lub przez jakiś czas mogła należeć do pobliskiej Diecezji Płockiej, co wydaje się wątpliwe.

Diecezję Warszawską podniesiono w 1818 do godności Archidiecezji. Zaraz po tym zmieniono sieć dekanalną, zwłaszcza na terenach nas interesujących. W Katalogu Duchowieństwa Warszawskiego na rok 1821 czytamy, że Archidiecezja składa się z archiprezbiteriatu warszawskiego z parafiami w lewobrzeżnej Warszawie i z parafiami pozawarszawskimi czyli dawnego dekanatu praskiego z siedmioma parafiami (Chotomów, Nieporęt, Nowy Dwór, Praga, Tarchomin, Wieliszew, Zerzeń).

Na interesujących nas terenach dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej obok wspomnianego archiprezbiteriatu warszawskiego z parafiami zamiejskimi utworzono wówczas dwa dekanaty z 32 parafiami (dawniej należącymi do Diecezji Lubelskiej).

Dekanat siennicki z 16 parafiami: Cegłów, Czerwonka, Glinianka, Jakubów, Jeruzal, Kałuszyn, Karczew, Kiczki, Kołbiel, Kuflew, Latowicz, Mińsk, Oleksin, Siennica, Wierzbno, Wiśniew.

Dekanat stanisławowski z 16 parafiami: Cegłów, Dąbrówka, Długa Kościelna, Dobre, Jadów, Kamieńczyk, Kamienna, Klembów, Kobyłka, Niegów, Okuniew, Pniewnik, Pustelnik, Radzymin, Stanisławów, Sulejów.

Z sumowania powyższego zestawienia wynika, że na terenach nas interesujących u zarania Archidiecezji Warszawskiej istniało 40 parafii. Jednak już w Katalogu na rok 1824 rozróżnia się archiprezbiterat warszawski, a tereny Pragi znajdują się w dekanacie praskim z 7 wymienianymi już parafiami. Bez zmian pozostaje dekanat siennicki z 16 parafiami i dekanat stanisławowski z 18 parafiami. Rok później znika archiprezbiterat warszawski, a na jego miejsce pojawia się dekanat warszawski z podziałem na miasto Warszawa i kościoły parafialne poza Warszawą, ale mimo takiego rozróżnienia parafie są numerowane w sposób ciągły w całym dekanacie.

Nas interesuje oczywiście tylko część "pozawarszawska”, gdzie nadal jest 7 parafii. W dekanacie siennickim pojawia się pominięta (a nie zlikwidowana wcześniej) parafia Wiązowna.

Poważne zmiany w organizacji kościelnej zaszły po 1863 i należy je traktować jako represje po powstaniu styczniowym. Zredukowano wówczas liczbę dekanatów z 21 do 15. W Katalogu z 1873 czytamy, że wśród 12 parafii w mieście metropolitalnym znajduje się kościół parafialny na Przedmieściu Praskim.

W dekanacie warszawskim odnajdujemy znane już siedem parafii: Chotomów, Nieporęt, Nowy Dwór, Okuniew, Tarchomin, Wieliszew, Zerzeń

Nowo utworzony dekanat miński stanowi 21 parafii: Cegłów, Długa Kościelna, Glinianka, Jakubów, Jeruzal, Kałuszyn, Karczew, Kiczki, Kołbiel, Kuflew, Latowicz, Mińsk, Postoliska, Pustelnik, Siennica, Stanisławów, Wiązowna, Czerwonka, Oleksin, Wierzbno, Wiśniew.

Drugim dekanatem na interesującym nas obszarze był dekanat radzymiński z 13 parafiami: Poświętne, Dąbrówka, Dobre, Jadów, Klembów, Kobyłka, Niegów, Pniewnik, Postoliska, Radzymin, Sulejów, Kamieńczyk, Kamienna.

Przed powstaniem styczniowym było więc na dzisiejszych terenach Diecezji Warszawsko-Praskiej 42 parafie. W dobie popowstaniowych represji liczba ta nie uległa zmianie, ale zmieniła się sieć dekanalna. Taki układ dekanalny i sieć parafialna na interesującym nas terenie przetrwała do roku 1900.

XX wiek: czas do 1945 roku

Wzrost liczby ludności, rozwój gospodarczy, a nade wszystko złagodzenie polityki caratu wobec Kościoła Rzymsko-Katolickiego po rewolucji 1905, sprawiły, że mogły powstać nowe parafie: Matki Bożej Różańcowej na Pradze (1913) i Św. Wincentego a Paulo w Otwocku (1911).

Rozwój sieci parafialnej spowodował konieczność nowego podziału dekanalnego. Dlatego w dniu 18 czerwca 1918 metropolita warszawski, Abp Aleksander Kakowski, wydał dekret o nowych dekanatach; było ich odtąd 24, z tego dwa były dekanatami warszawskimi: intra urbemextra urbem.

Trzy parafie warszawsko-praskie należały do dekanatu warszawskiego – extra urbem: Chotomów, Nowy Dwór, Tarchomin.

Do dekanatu praskiego należało odtąd 10 parafii: MB Loretańskiej na Pradze, Bożego Ciała na Kamionku, MB Różańcowej na Bródnie, Długa Kościelna, Karczew, Okuniew, Otwock, Wiązowna, Ząbki, Zerzeń.

Do dekanatu jadowskiego należało 8 parafii: Poświętne, Dobre, Jadów, Kamieńczyk, Kamienna, Pniewnik, Postoliska, Sulejów.

Do dekanatu kałuszyńskiego należało 8 parafii: Cegłów, Czerwonka, Jeruzal, Kałuszyn, Kuflew, Oleksin, Wierzbno, Wiśniew.

Do dekanatu mińskiego należało10 parafii: Dębe Wielkie, Glinianka, Jakubów, Kiczki, Kołbiel, Latowicz, Mińsk Mazowiecki, Pustelnik, Siennica, Stanisławów.

Do dekanatu radzymińskiego należało 8 parafii: Dąbrówka, Klembów, Kobyłka, Marki, Niegów, Nieporęt, Radzymin, Wieliszew.

Jak wynika z zestawienia w 6 dekanatach było rozlokowanych 47 parafii. W roku 1920 nastąpiło uszczuplenie obszaru Archidiecezji Warszawskiej przez wyłączenie z niej Diecezji Łódzkiej, ale fakt ten nie dotyczy terenów nas interesujących.

Dokumentem ostatecznie konstytuującym obecną granicę północną, wschodnią i południową dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej była bulla Piusa XI Vixdum Poloniae unitas z 28 października 1925 o nowym rozgraniczeniu diecezji obrządku łacińskiego w Państwie Polskim. W dokumencie tym czytamy, że do wschodnich dekanatów Archidiecezji Warszawskiej należeć będą dekanaty: warszawski extra urbem, praski, jadowski (z wyjątkiem parafii Kamienna i Korytnica, które przeszły do Diecezji Siedleckiej czyli Podlaskiej), kałuszyński (z wyjątkiem parafii Czerwonka, Oleksin, Wiśniew, Wierzbno, które przeszły do Diecezji Siedleckiej), miński i radzymiński.

W wyniku tych postanowień od wschodnich terenów Archidiecezji Warszawskiej odpadło 5 parafii. Tak ukształtowana Archidiecezja rozwijała swą sieć parafialną. Nic więc dziwnego, że w następnych latach musiały nastąpić zmiany w jej układzie dekanalnym.

XX wiek: lata 1945-1992

Pierwsza większa reorganizacja sieci dekanalnej po II wojnie światowej nastąpiła w Arch. Warszawskiej za rządów Kard. Augusta Hlonda w dniu 15 listopada 1947: Warszawę podzielono na trzy dekanaty: Warszawski Północny (19 parafii lewobrzeżnej Warszawy), Warszawski Południowy (11 parafii lewobrzeżnej Warszawy) oraz interesujący nas dekanat praski, który obejmował 17 parafii: Św. Michała Arch. i Św. Floriana na Pradze, MB Różańcowej na Bródnie, Bożego Ciała na Kamionku, Najśw. Serca Jezusowego na Pradze, Zmartwychwstania Pańskiego na Targówku, Św. Jadwigi na Pelcowiznie, Najcz. Serca Maryi na Grochowie, Chrystusa Króla na Targówku, MB Nieustającej Pomocy na Saskiej Kępie, Św. Marii Magdaleny na Annopolu, MB Loretańskiej na Pradze, Nawrócenia Św. Pawła Ap. na Grochowie, Świętej Rodziny na Zaciszu, Św. Jakuba Ap. w Tarchominie, Narodzenia NMP na Płudach, Św. Wacława na Gocławku, MB z Lourdes na Pradze.

Dekanat jadowski miał wówczas 9 parafii: Dobre, Jadów, Kamieńczyk nad Bugiem, Pniewnik, Postoliska, Poświętne, Strachówka, Sulejów, Tłuszcz.

Na dekanat karczewski składało się wówczas 9 parafii: Celestynów, Falenica, Glinianka, Józefów, Karczew, Otwock, Radość,, Wiązowna.

Dekanat miński obejmował 15 parafii: Cegłów, Dębe Wielkie, Ignaców, Jakubów, Jeruzal, Kałuszyn, Kiczki, Kołbiel, Kuflew, Latowicz, Mińsk Mazowiecki, Mrozy, Pustelnik, Siennica, Stanisławów.

Dekanat nowodworski obejmował 8 parafii: Chotomów, Jabłonna, Kazuń Polska, Legionowo, Leoncin, Łomianki-Kiełpin, Łomna, Nowy Dwór.

Na dekanat radzymiński składało się 10 parafii: Dąbrówka, Klembów, Kobyłka, Marki, Niegów, Nieporęt, Radzymin, Struga, Wieliszew, Wołomin.

Dekanat rembertowski tworzyło wówczas 10 parafii: Anin, Przemienienia Pańskiego w Sulejówku, Długa Kościelna, Okuniew, MB Zwycięskiej w Rembertowie, Stara Miłosna, Wesoła, Ząbki, Zerzeń, Zielonka.

W grudniu 1952 Abp Stefan Wyszyński, Metropolita Warszawski i Prymas Polski, dokonał reorganizacji sieci dekanalnej Stolicy. Warszawa została podzielona na 8 dekanatów: Warszawa-Śródmieście Północ, Warszawa-Śródmieście Południe, Warszawa-Bielany, Warszawa-Mokotów, Warszawa-Okęcie i Warszawa-Wola. Na sieć dekanalną w prawobrzeżnej Warszawie składały się teraz dwa dekanaty:

Dekanat Warszawa-Praga Południe z 9 parafiami: Bożego Ciała na Kamionku, MB Nieustającej Pomocy na Saskiej Kępie, Św. Michała Arch. i Św. Floriana na Pradze, Najcz. Serca Maryi na Grochowie, Najśw. Serca Jezusowego na Pradze, Nawrócenia Św. Pawła Ap. na Grochowie, Św. Wacława na Gocławku, Św. Feliksa z Kantalicjo w Marysinie Wawerskim, Zmartwychwstania Pańskiego na Targówku.

Dekanat Warszawa-Praga Północ z 9 parafiami: Chrystusa Króla na Targówku, Św. Jadwigi na Pelcowiźnie, MB Loretańskiej na Pradze, MB z Lourdes na Pradze, MB Różańcowej na Bródnie, Narodzenia NMP w Płudach, Świętej Rodziny na Zaciszu, Św. Jakuba w Tarchominie, Św. Wincentego a Paulo na Bródnie.

Pięć lat później Kard. Stefan Wyszyński, już po uwolnieniu z internowania, dnia 30 kwietnia 1957, podzielił dotychczasowy dekanat Miński na dwa:

Dekanat mińsko – mazowiecki z 9 parafiami: Cegłów, Dębe Wielkie, Ignaców, Jakubów, Kałuszyn, Mińsk Mazowiecki, Mrozy, Pustelnik, Stanisławów.

Dekanat siennicki z 8 parafiami: Jeruzal Miński, Kiczki, Kołbiel, Kuflew, Latowicz, Siennica, Starogród, Wielgolas.

I tak na terenach dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej ukształtowała się w 1957 struktura z 9 dekanatami: Warszawa-Praga Południe, Warszawa-Praga Północ, jadowski, karczewski, mińsko-mazowiecki, nowodworski, radzymiński, rembertowski i siennicki.

Mimo rozwoju sieci parafialnej w Arch. Warszawskiej do końca rządów Kard. Wyszyńskiego w 1981 nie powstały nowe struktury dekanalne. Kolejny Metropolita Warszawski i Prymas Polski, Kard. Józef Glemp, w roku 1984 reaktywował dekanat stanisławowski, który zniesiono po powstaniu styczniowym. W dekrecie podano, że z dekanatu mińskiego wyłączono parafie: Dobre, Pniewnik, Pustelnik, Stanisławów oraz ośrodki duszp. Trawy i Kąty-Borucza. Zaś z dekanatu jadowskiego wyłączono parafie: Franciszków i Poświętne.

Najpoważniejsza reorganizacja podziału administracyjnego Arch. Warszawskiej miała miejsce w roku 1987: z dotychczasowych 32 dekanatów utworzono 43 dekanaty rozróżniając sieć 12 dekanatów warszawskich i 31 pozawarszawskich. Natomiast z 10 dekanatów, jakie do roku 1987 istniały na terenach dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej utworzono 15 dekanatów: 4 warszawskie i 11 pozawarszawskich. Skład dekanatów warszawskich przedstawiał się następująco:

Dekanat aniński z 9 parafiami: MB Królowej Polski w Aninie, Św. Maksymiliana Marii Kolbego w Błotach, Najśw. Serca Pana Jezusa w Falenicy, Św. Feliksa z Kantalicjo w Marysinie Wawerskim, MB Dobrej Rady w Miedzeszynie, Imienia NMP w Międzylesiu, MB Anielskiej w Radości, Wniebowzięcia NMP w Zerzniu, Stara Miłosna.

Dekanat bródnowski z 7 parafiami: Św. Marii Magdaleny w Białołęce, MB Różańcowej na Bródnie, Św. Michała Arch. w Grodzisku, Św. Jadwigi na Pelcowiźnie, Narodzenia NMP na Płudach, NMP Matki Pięknej Miłości na Porajach, Św. Jakuba Ap. w Tarchominie.

Dekanat grochowski z 9 parafiami: Narodzenia Pańskiego na Gocławku, Św. Wacława na Gocławku, Najcz. Serca Maryi na Grochowie, Nawrócenia Św. Pawła Ap. na Grochowie, MB Królowej Polskich Męczenników na Grochowie, Bożego Ciała na Kamionku, Św. Ap. Jana i Pawła na Orliku, Św. Wincentego Pallottiego na Pradze, MB Nieustającej Pomocy na Saskiej Kępie.

Dekanat praski z 8 parafiami: Św. Wincentego a Paulo na Bródnie, Św. Michała Arch. i Św. Floriana na Pradze, MB Loretańskiej na Pradze, MB z Lourdes na Pradze, Najśw. Serca Jezusowego na Pradze, Chrystusa Króla na Targówku, Zmartwychwstania Pańskiego na Targówku, Świętej Rodziny na Zaciszu.

Do dekanatów pozawarszawskich należały:

Dekanat jadowski z 8 parafiami: Jadów, Kamieńczyk nad Bugiem, Kiciny, Postoliska, Strachówka, Sulejów, Szewnica, Tłuszcz, Urle.

Dekanat legionowski z 7 parafiami: Chotomów, Jabłonna, Józefów k. Legionowa, Św. Jana Kantego w Legionowie, Św. Józefa Oblubieńca NMP w Legionowie, Miłosierdzia Bożego w Legionowie, Nieporęt, Wieliszew.

Dekanat miński z 8 parafiami: Cegłów, Dębe Wielkie, Ignaców, Jakubów, Kałuszyn, Św. Antoniego Padewskiego w Mińsku Maz., Narodzenia NMP w Mińsku Maz., Mrozy.

Dekanat nowodworski, na terenach dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej leży tylko jedna parafia: Nowy Dwór Mazowiecki.

Dekanat otwocki z 11 parafiami: Celestynów, Glinianka, Józefów, Karczew, Św. Wincentego a Paulo w Otwocku, MB Królowej Polski w Otwocku-Kresach, Niepokalanego Serca Maryi w Otwocku-Śródborowie, Św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Otwocku-Świdrze, MB Częstochowskiej w Otwocku-Świdrze II, Św. Józefa Oblubieńca NMP w Otwocku-Wólce Mlądzkiej, Wiązowna.

Dekanat radzymiński z 9 parafiami: Dąbrówka, Józefów, Lucynów, Św. Izydora w Markach, MB Królowej Polski w Markach-Pustelniku, Św. Andrzeja Boboli w Markach-Strudze, Nieporęt, Radzymin, Załubice.

Dekanat rembertowski z 10 parafiami, z których dwie leżą w granicach Warszawy: Długa Kościelna, Halinów, Okuniew, NMP Matki Kościoła w Sulejówku, Przemienienia Pańskiego w Sulejówku-Miłośnie, Św. Łucji w Warszawie-Rembertowie, MB Zwycięskiej w Warszawie-Rembertowie, Opatrzności Bożej w Wesołej, ośr. duszp. Św. Brata Alberta w Wesołej-Zielonej, Miłosierdzia Bożego w Ząbkach, Świętej Trójcy w Ząbkach.

Dekanat siennicki z 8 parafiami: Jeruzal Miński, Kiczki, Kołbiel, Kuflew, Latowicz, Siennica, Stargród, Wielgolas.

Dekanat stanisławowski z 6 parafiami: Dobre, Franciszków, Pniewnik, Poświętne, Pustelnik, Trawy (prawie-parafia), Stanisławów.

Dekanat wołomiński z 10 parafiami: Duczki, Jasienica, Klembów, Kobyłka, Ostrówek, Św. Józefa Robotnika w Wołominie, MB Częstochowskiej w Wołominie, MB Królowej Polski w Wołominie, Św. Jerzego w Zielonce, MB Częstochowskiej w Zielonce.

Następne lata przyniosły dalsze tworzenie nowych parafii. Na interesujących nas terenach Kard. Glemp powołał w latach 1988-1991 jeszcze 9 nowych parafii tworząc je przy istniejących już ośrodkach duszpasterskich lub erygując je od samych zrębów. Nowe parafie znalazły się w dotychczasowych dekanatach.

W dekanacie bródnowskim powstała par. Św. Włodzimierza na Bródnie.

W dekanacie grochowskim powstała parafia Św. Patryka na Wildze.

W dekanacie praskim powstała par. Św. Marka Ewangelisty na Targówku.

W dekanacie legionowskim powstała par. Najśw. Ciała i Krwi Chrystusa w Legionowie.

W dekanacie mińskim powstały par. Zamienie i Chrośla.

W dekanacie nowodworskim powstała par. Św. Ap. Piotra i Pawła w Nowym Dworze Maz.

W dekanacie otwockim powstały par. Zesłania Ducha Świętego w Otwocku, Miłosierdzia Bożego w Otwocku-Ługach oraz parafia w Starej Wsi.

W dekanacie rembertowskim powstała par. Św. Brata Alberta w Wesołej-Zielonej.

W dekanacie stanisławowskim powstała par. w Trawach.

W dekanacie wołomińskim powstała par. Św. Kazimierza Królewicza w Kobyłce.

Na szczeblu parafialnym

Dotychczasowe badania nad kościelnymi dziejami Mazowsza obracały się wokół dziejów archidiakonatu warszawskiego oraz Diecezji i Archidiecezji Warszawskiej. Obecny podział polskich diecezji z 1992 wymaga pogłębionych badań nad dziejami poszczególnych części dawnej Archidiecezji Warszawskiej, w tym także nad historią dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej. W badaniach tych szczególną uwagę należy zwrócić na dzieje parafii i dekanatów, a zwłaszcza na zagadnienie rozwoju ich sieci, jako że zagadnienie to nie było, jak dotychczas, przedmiotem zainteresowania historyków.

Parafie na warszawskiej Pradze

Przy prezentacji rozwoju sieci parafialnej na warszawskiej Pradze, trzeba stanowczo podkreślić, że pod pojęciem Praga rozumie się tu prawobrzeżną Warszawę, w jej dzisiejszych granicach administracyjnych. A zatem nie chodzi tu o Pragę w rozumieniu historycznym, ale o Pragę, w skład której wchodzi i Tarchomin, i Grodzisk, i Białołęka, i Kamionek, i Grochów, i Falenica i Zerzeń i wiele innych osiedli położonych w Warszawie, na prawym brzegu Wisły.

Pragę do Diecezji Warszawskiej (erygowanej przez Piusa VI w 1798) włączył papież Pius VII w roku 1800 mocą swego breve Ad universam Dominici gregis; dotychczas należała ona do Diecezji Płockiej. Na jej terenie od stuleci życie religijne toczyło się w trzech parafiach: praskiej (powstała w XIV w. jako parafia na Kamionie, przeniesiona w XVII w. do Sakryszewa, a w początkach XIX w. na Pragę), parafii Zerzeń (z XV w.) i parafii Tarchomin (z XVI w.).

Przez całe XIX stulecie właśnie te trzy parafie stanowiły ośrodki pracy duszpasterskiej na Pradze. Zmiana zaszła u zarania następnego wieku. W roku 1901 ukończono budowę wspaniałej świątyni Św. Michała Arch. i Św. Floriana, która stała się świątynią parafialną parafii praskiej w roku 1915.

W roku 1913 Arcybiskupem Metropolitą Warszawskim został Ks. Aleksander Kakowski (od 1919 kardynał), który zyskał miano Arcybiskupa Budowniczego. Rzeczywiście, w czasie jego dwudziestosześcioletniej posługi pasterskiej w Archidiecezji wzniesiono wiele świątyń i erygowano wiele nowych parafii. Decyzje Kard. Kakowskiego w tym względzie nie ominęły także warszawskiej Pragi.

Pierwszą z nich było wydzielenie w dniu 26 października 1913 parafii MB Różańcowej z parafii praskiej, przy wzniesionym kilka lat wcześniej drewnianym kościółku (ul. Białołęcka), który spłonął w czasie II wojny światowej.

Kolejną parafią utworzoną przez Abp. Kakowskiego na Pradze jest parafia Bożego Ciała na Kamionku (ul. Grochowska) erygowana dnia 22 lutego 1917. Arcybiskup przy podejmowaniu decyzji o utworzeniu tej parafii kierował się z pewnością potrzebami pastoralnymi, miał też zapewne świadomość, że w ten sposób zamyka się koło historii i parafia z Kamiona poprzez Skaryszew i Pragę wróciła do Kamiona zwanego teraz Kamionkiem. Parafię powołano przy maleńkiej drewnianej kaplicy pogrzebowej na historycznym cmentarzu, najstarszym w Warszawie. Pierwszy proboszcz kamionkowski swą posługę rozpoczął 4 marca 1917. Dzisiejszą świątynię parafialną wzniesiono w latach 1929-1931 jako wyraz wdzięczności za Cud nad Wisłą w 1920. Obecnie jest to konkatedra Diecezji Warszawsko-Praskiej.

W roku 1919 erygowano dwie nowe parafie na Pradze: dnia 1 listopada powstały parafie Najśw. Serca Jezusowego (ul. Kawęczyńska) i Zmartwychwstania Pańskiego na Targówku (ul. Ziemowita). Dwa lata później, 30 października 1921, Kard. Kakowski powołał nową parafię praską, Św. Jadwigi na Pelcowiźnie (ul. Modlińska).

W dniu 25 lutego 1925 z części parafii kamionkowskiej wyodrębniono parafię Najcz. Serca Maryi na Grochowie (pl. Szembeka), a trzy lata później, 1 stycznia 1928, powstała parafia MB Zwycięskiej w Rembertowie (ul. Grzybowa). W roku 1931 utworzono z części parafii Wiązowna parafię Matki Bożej Anielskiej w Radości (ul. Wilgi). Zaznaczyć należy, że parafia Św. Wojciecha we Wiązownie została utworzona w XVI w. z prastarej parafii w Zerzniu. Warto z kolei nadmienić, że parafia w Zerzniu, należąca do 1798 do archidiakonatu warszawskiego, a potem do Diecezji Warszawskiej, została utworzona w XV w. w całości lub w części w z czternastowiecznej parafii Św. Mikołaja i Św. Anny w dzisiejszym Wilanowie (wówczas Milanowie) położonej wtedy po obu brzegach Wisły.

Rok 1932 przyniósł utworzenie parafii Chrystusa Króla na Targówku (ul. Tykocińska) z części parafii praskiej i Najśw. Serca Jezusowego. Natomiast w 1934 powstała parafia Najśw. Serca Pana Jezusa w Falenicy. Interesujące jest, że Kard. Kakowski piętnaście lat wcześniej erygował na Pradze parafię o identycznym niemal wezwaniu. Zauważyć jednak należy, że wówczas Falenica nie leżała w granicach administracyjnych Warszawy, a Katalog kościołów i duchowieństwa Archidiecezji Warszawskiej na rok 1935 podaje tytuł kościoła falenickiego jako Najsłodszego Serca Pana Jezusowego. Zresztą w tytulaturze bazyliki na Pradze i kościoła w Falenicy w publikacjach kościelnych znajdujemy pewne nieścisłości.

Czwartą praską parafią utworzoną przez Kard. Kakowskiego była parafia MB Nieustającej Pomocy na Saskiej Kępie (ul. Nobla) przy kościele Św. Andrzeja Boboli, wyodrębniona z parafii kamionkowskiej.

W dniu 30 grudnia 1938 zmarł Kard. Aleksander Kakowski, który utworzył wiele nowych parafii, z czego jedenaście przypadło na dzisiejszą Pragę. Zgodnie z wolą Kardynała, jego doczesne szczątki spoczęły na Cmentarzu Bródzieńskim, również na Pradze.

W trudny okres okupacji hitlerowskiej Arch. Warszawska weszła z nie obsadzoną stolicą arcybiskupią. Abp Stanisław Gall, wybrany w styczniu 1939 na wikariusza kapitulnego, a w rok później mianowany przez papieża administratorem apostolskim Archidiecezji, dokonał 1 sierpnia 1941 podziału historycznej praskiej parafii MB Loretańskiej na dwie parafie: Św. Michała Arch. i Św. Floriana (ul. Floriańska) i MB Loretańskiej (ul. Ratuszowa). Natomiast w 1942 rządzący wówczas Archidiecezją wikariusz kapitulny, Abp Antoni Szlagowski, erygował parafię MB Królowej Polski w Aninie, wydzielając ją z parafii w Zerzniu.

Po wojnie rządy w Archidiecezji Warszawskiej objął, w dniu 31 maja 1946, Prymas Polski Kard. August Hlond, który 25 lipca 1948 utworzył parafię Nawrócenia Św. Pawła na Grochowie (z części parafii Najcz. Serca Maryi na Grochowie, Bożego Ciała na Kamionku i MB Nieustającej Pomocy na Saskiej Kępie). Ośrodkiem pracy duszpasterskiej była przez pierwsze ponad trzydzieści lat mała kaplica przy rondzie Wiatraczna należąca przed wojną do Albertynów, a obecnie nowoczesny kościół przy ul. Kobielskiej.

W dobie sede vacante po śmierci Kard. Hlonda wikariusz kapitulny Archidiecezji, Bp Zygmunt Choromański, utworzył na Zaciszu, w dniu 18 grudnia 1948, parafię Świętej Rodziny (ul. Rozwadowska) wydzielając ją z parafii Chrystusa Króla i Zmartwychwstania Pańskiego na Targówku.

W lutym 1949 rządy w Arch. Warszawskiej objął wraz z Archidiecezją Gnieźnieńską dotychczasowy biskup lubelski, Stefan Wyszyński (od 1953 kardynał). Pierwszą parafią erygowaną przez niego była parafia Narodzenia NMP w Płudach, utworzona z części parafii Św. Jakuba w Tarchominie.

Abp Wyszyński erygował dnia 12 lutego 1950 parafię Św. Wacława na Gocławku (ul. Korkowa), tworząc ją z części parafii Najcz. Serca Maryi i MB Królowej Polski w Aninie. W rok później, 20 stycznia 1951, utworzona została parafia MB z Lourdes (ul. Szwedzka) z części parafii MB Loretańskiej. W następnym roku, 27 września 1952, Abp Wyszyński powołał do życia parafię Św. Wincentego a Paulo na Bródnie (ul. Św. Wincentego).

Po powrocie z internowania Kard. Wyszyński utworzył w 1958 parafię Św. Feliksa z Kantalicjo na Marysinie Wawerskim (ul. Kościuszkowców) wydzielając ją z części parafii MB Królowej Polski w Aninie i Św. Wacława na Gocławku.

Lata sześćdziesiąte nie przyniosły narodzin żadnej nowej parafii w prawobrzeżnej Warszawie. Dopiero 26 czerwca 1975 Kard. Wyszyński erygował parafię Św. Michała w Grodzisku (ul. Głębocka) z części parafii Św. Izydora w Markach. W roku następnym utworzył parafię Św. Wincentego Pallottiego (ul. Skaryszewska) z części parafii Bożego Ciała na Kamionku i niewielkiego fragmentu parafii Św. Michała Arch. i Św. Floriana.

Rok 1980 przyniósł decyzję Prymasa Tysiąclecia w kwestii parafii Św. Marii Magdaleny na Bródnie utworzonej w połowie lutego 1939 z części parafii MB Różańcowej na Bródnie. Czas wojny i okres powojenny nie pozwolił na zorganizowanie parafii, dopiero w grudniu 1980 Kard. Wyszyński reerygował parafię Św. Marii Magdaleny na Ugorach (ul. Echa Leśne). W tym samym roku Prymas Wyszyński erygował parafię Św. Łucji w Rembertowie Starym (ul. Paderewskiego) z części parafii MB Zwycięskiej w Rembertowie.

Sługa Boży Kard. Stefan Wyszyński podczas 29 lat rządów (1949-1981, z wyłączeniem trzech lat okresu internowania) erygował na warszawskiej Pradze dziewięć parafii.

W lipcu 1981 jego następcą został dotychczasowy biskup warmiński, Józef Glemp (od 1983 kardynał). W prawobrzeżnej części Stolicy powołał dziewięć nowych parafii. W dniu 25 stycznia 1985 utworzył parafię Narodzenia Pańskiego na Gocławku (ul. Ostrobramska) z części parafii Najcz. Serca Maryi na Grochowie, oraz parafię Imienia NMP w Międzylesiu (ul. Bursztynowa) obejmującą część dotychczasowych parafii: MB Królowej Polski w Aninie, Wniebowzięcia NMP w Zerzniu i Najśw. Serca Pana Jezusa w Starej Miłośnie (erygowana w 1936). W tym samym roku, dnia 15 czerwca 1985, powstała parafia Św. Apostołów Jana i Pawła na osiedlu Gocław-Orlik (ul. Cyrklowa) wydzielona z parafii MB Nieustającej Pomocy na Saskiej Kępie.

W jednym dniu, 1 marca 1988 utworzono na Pradze trzy kolejne parafie: 1) NMP Matki Pięknej Miłości w Tarchominie-Porajach (ul. Myśliborska) z części parafii Św. Jakuba w Tarchominie; 2) MB Dobrej Rady w Miedzeszynie (ul. Szafirowa) z części parafii Najśw. Serca Pana Jezusa w Falenicy i MB Anielskiej w Radości; 3) MB Królowej Polskich Męczenników (ul. Spalinowa) z części parafii MB Nieustającej Pomocy na Saskiej Kępie i Nawrócenia Św. Pawła Ap.

W dwa lata później, 10 kwietnia 1990, Kard. Glemp erygował nową parafię na Targówku z części parafii Chrystusa Króla na Targówku i Świętej Rodziny na Zaciszu. Otrzymała ona tytuł Św. Marka Ewangelisty (ul. Zamiejska) choć początkowo planowano nadać jej tytuł Bł. Michała Kozala BM. Dwa miesiące później powstała parafia Św. Włodzimierza (ul. Kondratowicza) z części parafii MB Różańcowej na Bródnie i Św. Marii Magdaleny na Ugorach.

Natomiast 15 stycznia 1991 Kard. Glemp utworzył na osiedlu Wilga parafię Św. Patryka, wyznaczając jej obszar z części trzech dotychczasowych parafii: Św. Ap. Jana i Pawła na Gocławiu-Orliku, Narodzenia Pańskiego na Gocławiu oraz Wniebowzięcia NMP w Zerzniu.

Mocą wspomnianego na wstępie Listu Apostolskiego Ojciec Św. Jan Paweł II z części Archidiecezji Warszawskiej utworzył w dniu 25 marca 1992 Diecezję Warszawsko-Praską. Jej pierwszy ordynariusz, Bp Kazimierz Romaniuk, w 1993 erygował parafię Wieczerzy Pańskiej w Aleksandrowie, osiedlu włączonym w granice administracyjne Warszawy.

Warto też pamiętać, że na terenie praskiej części Stolicy znajdują się części czterech parafii pozawarszawskich: Błota, Jabłonna, Stanisławów k. Nieporętu, Św. Jerzego w Zielonce.

W połowie XIX w. tereny Pragi w obecnych granicach (podzielonej na parafie praską, tarchomińską i zerzeńską) zamieszkiwało niemal 7.500 katolików, przypadało więc ok. 2.500 osób na parafię. W 1918 na terenach dzisiejszej Pragi było pięć parafii, a zamieszkiwało ją ponad 125.000 katolików (25.000 na parafię). Przed wybuchem II wojny światowej w granicach dzisiejszej Pragi warszawskiej zamieszkiwało ok. 160.000 katolików w 14 parafiach (11.500 osób na parafię). Obecnie teren Diecezji Warszawsko-Praskiej znajdujący się w granicach Warszawy zamieszkuje ok. 570.000 osób w 45 parafiach co daje ok. 12.700 osób na parafię.

Parafie pozawarszawskie

Po przedstawieniu rozwoju sieci parafialnej na terenie prawobrzeżnej Warszawy przyjrzyjmy się, jak w poszczególnych stuleciach wyglądała sieć parafialna na pozawarszawskich terenach Diecezji Warszawsko-Praskiej.

W wiek XX Archidiecezja Warszawska we wschodniej części weszła z siecią parafialną ukształtowaną prawie całkowicie między XIV a XVI w. I tak w wieku XIII powstały parafie: Kamieńczyk, Latowicz i Świętej Trójcy w Kobyłce. Wiek następny przyniósł utworzenie parafii: Chotomów, Klembów i Wieliszew; wszystkie aż do rozbiorów należały do Diecezji Płockiej. W wieku XV powstało 13 parafii: Dąbrówka, Jadów, Niegów, Pniewnik, Radzymin należące do archidiakonatu pułtuskiego Diecezji Płockiej oraz Długa Kościelna, Jakubów, Kałuszyn, Karczew, Kiczki, Kołbiel, Narodzenia NMP w Mińsku Maz. i Wniebowzięcia NMP w Warszawie-Zerzniu należące do archidiakonatu warszawskiego Diecezji Poznańskiej.

W XVI stuleciu na interesującym nas terenie utworzono także 13 parafii: Dobre, Okuniew, Postoliska, Poświętne, Pustelnik k. Mińska, Stanisławów należące do archidiakonatu pułtuskiego oraz Cegłów, Glinianka, Jeruzal Miński, Kuflew, Siennica, Św. Jakuba w Warszawie i Wiązowna należące do archidiakonatu warszawskiego.

W następnym stuleciu powstały w Diecezji Płockiej parafie Nieporęt i Sulejów. Tuż przed upadkiem Polski, w 1792 utworzono parafię Św. Michała Arch. w Nowym Dworze Maz. (z dawnej parafii Okunin).

W dobie zaborów, aż do początków XX wieku, nie utworzono żadnej nowej parafii, dokonywano jedynie zmian w podziale dekanalnym.

W roku 1911 Abp Wincenty Chościak-Popiel erygował jedną parafię: Św. Wincentego a Paulo w Otwocku. W dwa lata później, już po śmierci sędziwego arcybiskupa, Bp Kazimierz Ruszkiewicz, wikariusz kapitulny, utworzył parafię w Dębem Wielkim.

Nowy metropolita warszawski Abp Aleksander Kakowski erygował, jeszcze przed odzyskaniem niepodległości, trzy parafie w obrębie Warszawy (in urbe). Pierwszą parafią pozawarszawską (extra urbem) erygowaną przez arcybiskupa Aleksandra Kakowskiego na Mazowszu Wschodnim jest parafia Św. Izydora w Markach (20 października 1917). W dwa lata później utworzył parafię MB Częstochowskiej w Józefowie k. Otwocka i Trójcy Świętej w Ząbkach. W kolejnych latach rządów Kard. Kakowski utworzył jeszcze dziewięć parafii: MB Częstochowskiej w Wołominie (1 kwietnia 1924), Jabłonna (1 sierpnia 1925), Celestynów (13 sierpnia 1929), Mrozy (1 kwietnia 1931), Św. Jana Kantego w Legionowie (26 listopada 1933), Tłuszcz (1 stycznia 1936), Stara Miłosna (16 grudnia 1936) .

W okresie II wojny światowej, Abp Stanisław Gall, administrator apostolski, utworzył pięć parafii, z których dwie leżą extra urbem: Sulejówek-Miłosna (1 sierpnia 1939) i MB Częstochowskiej w Zielonce (6 listopada 1939).

Kard. August Hlond, pierwszy Prymas Polski będący jednocześnie Metropolitą Warszawskim oraz Bp Zygmunt Choromański, wikariusz kapitulny Archidiecezji Warszawskiej, erygowali parafie wyłącznie in urbe.

Abp Stefan Wyszyński, Prymas Polski, na terenach extra urbem erygował w dekadzie 1941-1950 trzy parafie: Ignaców (10 grudnia 1949), Św. Teresy w Świdrze (22 grudnia 1950) i Wesoła (27 czerwca 1950).

Następna dekada (1951-1960) przyniosła utworzenie sześciu parafii na interesujących nas terenach: Strachówka (15 kwietnia 1951), Struga (27 lutego 1952), Wielgolas (27 lipca 1952), Starogród (26 sierpnia 1952). Lata 1953-1956 naznaczone internowaniem Prymasa nie przyniosły oczywiście tworzenia nowych parafii. Warto zaznaczyć, że obowiązywał wówczas dekret Rady Państwa PRL z lutego 1953 niezwykle utrudniający tworzenie parafii oraz ingerujący w ich obsady personalne (uchylony w końcu grudnia 1956). Stąd też Kard. Stefan Wyszyński mógł dopiero w 1957 powołać dwie parafie: Kiciny i Franciszków. W rok później Prymas utworzył jeszcze jedną parafię w Marysinie Wawerskim (in urbe) i na skutek polityki wyznaniowej władz Polski Ludowej na długie lata zaniechano rozbudowy sieci parafialnej w całej Archidiecezji. Tak więc w dekadzie 1961-1970 na terenach Mazowsza Wschodniego nie utworzono żadnej parafii.

Sytuacja poprawiła się niemal po 20 latach, bowiem w roku 1975 Ksiądz Prymas erygował parafię w Grodzisku k. Marek, leży ona jednak w granicach Warszawy.

Na terenach pozawarszawskich utworzono do 1980 sześć parafii: Duczki, Otwock-Kresy, NMP Matki Kościoła w Sulejówku, Urle, Św. Józefa w Wołominie, Załubice. W roku 1981 Kard. Stefan Wyszyński erygował ostatnią parafię na terenach dzisiejszej Diecezji Warszawsko-Praskiej, jest to parafia Ostrówek (15 kwietnia 1981).

W dekadzie 1981-1990 powstały dwadzieścia cztery parafie: Błota, Halinów, Jasienica, Józefów k. Radzymina, Św. Kazimierza w Kobyłce, Św. Józefa w Legionowie, Miłosierdzia Bożego w Legionowie, Najśw. Ciała i Krwi Chrystusa w Legionowie, Lucynów, Św. Antoniego w Mińsku Maz., Marki-Pustelnik, Św. Ap. Piotra i Pawła w Nowym Dworze Maz., Ostrówek, Zesłania Ducha Świętego w Otwocku, Otwock-Ługi, Otwock-Śródborów, Otwock-Świder, Otwock-Wólka Mlądzka, Trawy, Wesoła, MB Królowej Polski w Wołominie, Zamienie, Św. Jerzego w Zielonce, Miłosierdzia Bożego w Ząbkach.

Tak więc podsumowując, ze 159 parafii istniejących do dziś aż 120 utworzono w wieku XX, a w krótkim okresie XXI wieku powstało ich już 8.

Powyżej starałem się przedstawić rozwój dekanatów i sieci parafialnej do roku 1992. Z taką spuścizną rozpoczęły się dzieje naszej Diecezji, które przedstawiamy w następnej publikacji.

Opracował Hubert Jerzy KACZMARSKI

Dod. Ks. Adam Banaszek 18.11.2003 o 17.26, akt. 22.07.2015 o 16.33